|
KALSİYUM YÜKSEKLİĞİ
PROF DR METİN ÖZATA
Kalsiyumun vücutta, yani kanda, bir dengede
tutulmasında iskelet, bağırsaklar, böbrek, paratiroid hormonu ve D
vitamininin önemli rolü vardır. Normal erişkin bir kişide diyetle alınan
günlük kalsiyum miktarı 1000 mg kadardır. Böbreklerden her gün 10 gram
kalsiyum geçer ve bunun 100- 300 mg kadarı idrarla atılır. Kalsiyum esas
olarak iskelet kemiklerinde depo edilir ve iskeletimizde yaklaşık 1000
gram kalsiyum bulunur.
Paratiroid bezinden paratiroid hormonu salgılanır.
Paratiroid hormonu kandaki kalsiyum düzeyine göre salgılanır. Kanda
kalsiyum düşük ise paratiroid hormonu salgılanır ve bu hormon böbrek ve
kemiklere direkt olarak etki ederek ve bağırsaklara dolaylı yoldan etki
ederek kan kalsiyumunu yükseltir. Kanda kalsiyum yüksek ise paratiroid
hormonu az salgılanır.
Kanda kalsiyum ayarlanmasında böbreğin de önemli rolü
vardır. Paratiroid hormonu böbrekte D vitamininin aktif hale gelmesine
(1, 25 (OH)2D3) katkıda bulunur. Böbrekten süzülen kalsiyumun geri
alınmasında paratiroid hormonunun etkisi vardır.
Paratiroid hormonu kemiklere etki ederek kemiklerden
kalsiyum ve fosforun ayrılmasını sağlar. Paratiroid hormonu ayrıca D
vitamini yoluyla barsaklardan kalsiyum emilimini de artırır. Paratiroid
hormonu böbreklerden kalsiyum emilimini artırırken idrarla fosfat
atılımını artırır.
KAN KALSİYUM DÜZEYİ
Laboratuvardan laboratuvara değişiklik gösterirse de
Normalde kanda total kalsiyum düzeyi 8.5-10.5 mg/dl arasındadır. kanda
10.5 mg/dl den fazla yükseklik kalsiyum yüksekliği olduğunu gösterir.
İyonize kalsiyum ise normalde 1.13-1.32 mmol/L arasındadır.
ÖNEMLİ NOT: Kan Alınırken damar üzerinde bant
uygulaması fazla yapılırsa kan kalsiyumu yüksek çıkabilir. Bu nedenle
bir defa kan kalsiyum yüksekliği ile hemen telaş etmeyiniz. Aynı
laboratuvarda ve başka laboratuvarda TOTAL ve İYONİZE KALSİYUM olarak
tekrar ölçüm yaptırınız. Bu defa da yüksek çıkarsa kalsiyum yüksekliği
vardır denir. Araştırma için bir ENDOKRİN UZMANINA başvurunuz.
Total kalsiyum kandaki albümin seviyesinden
etkilenir. O nedenle Total kalsiyumu değerlendirirken kan albümin
düzeyini dikkate almak gerekir. En iyisi İYONİZE KALSİYUM ölçmektir.
Tansiyon ilacı olarak idrar söktürücü alıyorsanız bu
ilaçlar kanda kalsiyumu yükseltebilir.
KALSİYUM YÜKSEKLİĞİNDE BELİRTİLER
Belirtiler kalsiyum yüksekliğine göre değişirse de
şunlar olabilir:
Bulantı
Kusma
kabızlık
Karın ağrısı
Konsantrasyon güçlüğü
Yorgunluk
Bitkinlik
Enerji düşmesi
Kas güçsüzlüğü
Çok idrara gitme (kalsiyumun böbreğe yaptığı
hasar-nerfrojenik diyabetes insipidus)
Tansiyon yükselmesi
KALSİYUM YÜKSEKLİĞİNİN NEDENLERİ
Kalsiyum yüksekliğinin % 80'nini paratiroid hormon
yüksekliği ve kanserler yapar.
1. Paratiroid hormon yüksekliği
2. Lityum ilacı kullanmak. (psikiyatri hastalarının
kullandığı bir ilaç olan lityum sonrası kanda kalsiyum yüksekliği ve
paratiroid hormon yüksekliği bildirilmiştir)
3. Milk -alkali sendromu denilen aşırı alkali mide
ilaçları kullanan kişilerde görülür.
4. Bazı kanserlerde kalsiyum yükselir. Bu hastalarda
parathormon düşüktür. Böylece hiperparatiroidi den ayrılır. Ancak
''Paratiroid hormon related peptid'' yüksektir.
5. Zehirli guatr (hipertiroidi), Feokromasitoma,
Addison hastalığı
6. Sarkoidoz ve tüberküloz gibi granulomatoz
hastalıklar
7. Bazı ilaçlar: D vitamini ilacı fazlalığı, A
vitamini fazla almak, Östrojen ilacı, anti-östrojenler, tiazid
diüretikler,
8. Hareketsiz yatanlar veya hareketsizlik
9. Damardan beslenme
10. Böbrek hastalıkları (kronik böbrek yetmezliği)
11. Vücut susuz kalınca
KALSİYUM YÜKSEKLİĞİNİN EN ÖNEMLİ NEDENİ PARATİROİD
HORMON YÜKSEKLİĞİDİR
Paratiroid hormonun (PTH) bir veya daha fazla
paratiroid bezinden aşırı salgılanmasıyla paratiroid hormon fazlalığı
oluşur ve buna tıp dilinde ‘’primer hiperparatiroidi’’ denir. Kanda
kalsiyum yüksekliğinin en önemli nedeni paratiroid hormon fazlalığıdır.
Her yaşta görülürse de, 50 yaş üzerinde daha çok
görülür. Kadınlarda menopoz döneminde biraz daha fazla görülmektedir
(3/1 oranında).
Paratiroid hormonunun fazla salgılanmasının en sık
nedeni (% 85) paratiroid bezlerinden birinde bir tümör oluşmasıdır ve
buna tıp dilinde ‘’adenom’’ denir. Bazan paratiroid bezlerinin büyümesi
(% 12-15) veya çok nadir olarak paratiroid bezi kanseri ( % 1-2)
paratiroid hormon fazlalığına neden olabilir.
Klinik Bulgular
Günümüzde teşhis gelişen laboratuar teknikleri
sayesinde yaklaşık % 50 hastada hiç bir şikayet yok iken rastlantısal
olarak konabilmektedir. Şikayeti olan hastalarda ise
Yorgunluk
Eklem ağrıları
Halsizlik
İştah kaybı
Hafif depresyon
Konsantre olamama görülebilir.
Böbrekte taş oluşmasının önemli bir nedeni paratiroid
hormon yüksekliğidir. Böbrek taşları bu hastaların % 20-25’inde
görülür. İdrarla kalsiyum atılımı artar yani günde idrarla atılan
kalsiyum miktarı 300 mg’dan fazladır.
Paratiroid hormon fazlalığında kemik kistleri ve
kahverengi (Brown) tümörler seyrek olarak (%1) görülmektedir. Kemiklerde
gelişen kalsiyum azlığına bağlı olarak ön kol, kalça ve omurgada kemik
kırıklarının sıklığında artış olur. Hafif kemik erimesi (osteopeni) en
sık görülen kemik bulgusudur (%30).
Bu hastalarda ayrıca eklem ağrıları, gözde
konjunktivada kalsiyum birikmesi, keratopati ve tansiyon yükselmesi (%
30-50 hastada) görülebilir.
Kanda kalsiyumun yüksek olması nedeniyle de bu
hastalarda şu şikayetler olabilir:
İştah kaybı
Bulantı
Kabızlık
Aşırı susama
Sık idrara gitme
Bu hastalarda kalsiyum yüksekliğine bağlı olarak
böbrek fonksiyonlarında bozulma, romatizmal şikayetler, kanda fosfor
düşüklüğü, kanda mağnezyumda hafif artış olabilir.
Tanı
Teşhis için kanda kalsiyum ve paratiroid hormon
düzeylerine bakılır. Primer hiperparatiroidide hem paratiroid hormonu
hem de kan kalsiyumu kanda yüksek olarak bulunur.
Paratiroid hormon yüksekliğinin tipik bulgusu serum
kalsiyumunun yüksek olmasıdır. Vitamin D eksikliğine bağlı osteomalasi
hastalığı (kemik hastalığı) varlığında kalsiyum yükselmesi olmayabilir.
Bu hastalara D vitamini verildiğinde kan kalsiyumu artar.
Bazen kan kalsiyumu yükselmeden sadece paratiroid
hormon yüksekliği görülebilir.
Paratiroid bezi ultrasonografisi ile % 80’e varan
oranda büyümüş paratiroid bezi tespit edilebilir. Bilgisayarlı tomografi
ve manyetik rezonans görüntülemede de benzer oranlar verilmektedir.
99mTc-sestamibi ile yapılan paratiroid
sintigrafisinin duyarlılığı % 50-80 olup, özellikle gögüs kemiği
arakasına yerleşimli paratiroid dokusu tespitinde çok yararlı bir
yöntemdir. Sintigrafik veri, ultrasonografi ile birlikte
değerlendirildiğinde tanı doğruluğu daha güvenilir olmaktadır.
Tedavi
Orta dereceli kalsiyum yüksekliği böbrek
fonksiyonlarının bozulmasına neden olurken, ciddi kalsiyum yüksekliği
hayatı tehdit eden bir durumdur.
Ancak birçok hastada herhangi bir şikayet yoktur ve
kan kalsiyum düzeyi 11,5 mg/dl’den daha azdır.
Ameliyat yapılmayan hastalarda (bunlarda şikayet yok
ve kan kalsiyumu hafif yüksektir) kan kalsiyumu 6 ayda bir ölçülür ve
böbrek fonksiyonları değerlendirilir. Bu hastalarda ayrıca yılda bir
kemik dansitesi ölçülür.
Bu hastalara lityum ilacı ve tiazid diüretik ilaçları
almamaları önerilir. Bu ilaçlar kan kalsiyumunu artırır. Ayrıca çok su
içmeleri (günde en az 6-8 bardak su), hareketli olmaları, kalsiyumdan
yüksek diyet yapmamaları önerilir. Kalsiyum günde 1000 mg alınmalı ve
vitamin D günde 400-600 IU alınmalıdır.
İlaç tedavisi olarak normal kalsiyumlu diyet alırken,
bol sıvı alınmalı ve hareket artırılmalıdır. İlaç olarak kemik erimesi
olanlarda bifosfonat denilen ilaçlar verilebildiği gibi kalsimimetik
denen ilaçlar da verilebilir. Ancak bunların hiçbirisi henüz paratiroid
ameliyatının yerini almış değildir ve kan kalsiyumunu normale getirmez.
Şikayeti olan hastalarda paratiroid bezi ameliyatı
yapılır.
Şikayeti olmayan hastalarda aşağıdaki durumlar varsa
ameliyat yapmak gerekebilir :
1.Kan kalsiyum değeri normal laboratuar üst
sınırından 1mg/dl (0,25 mmol/L) fazla ise
2.Yirmidört saatlik idrar kalsiyum atılımı 400 mg/gün
‘den fazla ise
3.Kreatinin klirensinin, uygun yaş ve cins normal
değerine göre, % 30 ve üzerinde azalması
4.Kemik yoğunluğunun önkol (Ulna) 1/3 distal ucu,
omurga veya kalça, kemik mineral yoğunluğu ölçümlerinde t skoru’nun -2,5
SD’den fazla olması
5.Hastanın 50 yaşından küçük olması
6.Tıbbi olarak takip edilemeyecek hastalar
Ameliyatta boyun açılarak dört bez de görülür, adenom
(tümör) varsa çıkartılır. Hiperplazi (bezde büyüme) varsa üç bez
tamamen, dördüncü bezin de yarısı çıkartılır. Ancak bu prosedürde nüks
riski yüksektir, bu nedenle kalan yarım paratiroid dokusu kolay müdahale
edilebilir olması nedeniyle önkola, kas içine implante edilir.
|
